Voinan lapsii meijän keskes
Suuren Ižänmuallizen voinan frontal toven olijoi jo ammui ei ole hengis, ga yhtelläh muga sanottuloi “voinan lapsii” eläy meijän keskes. Vieljärven kyläs on kymmenikkö hengie, piäl kaheksa-da yheksäkymmenvuodehistu, ken hyvin mustetah voinan lapsusaigua da maltetah sidä sanella.
Vieljärven tapoksen voinanaigaizet rahvas, kuigi enimien karjalazien kylien rahvas, suadih eliä libo suomelazien okkupatsien libo evakuatsien, konzu pidi jättiä eländykohtat da lähtie Vologdan libo Arhangelin agjoil. Ven’al lähtennyöt mustellah evakuatsien aigua ylen jygienny, suadih tirpua nälgiä da taudii, äijät ket sinnegi kuoltih libo jo pitkäs dorogas. Net karjalazet, ket ei ehtitty lähtie pagoh, jiädih suomelazien ual voinan allus.
Voinan vuozii kestänyöt ristittyöt rakkahembal sanellah omii ruanduaigoi, konzu jälles voinua telmettih meččiä da muadu, nostettih Karjalan talovuttu. Voinah nähte yhteh iäneh mainitah: “Ei pie voinii. Vai älgäh olgah voinua da suurdu priiččua. Myö taki saimmo tirpua kaikis stualiči...”
Palalahten kylän rodivunnuzele, nygözin Vieljärven kyläs eläjäle Artemjevan F’odor Vasiljevičale on yheksäkymmen yksi vuozi. Hänen tuattuadah ammuttih vie Suuren terroran aigah enne voinua. Evakuatsieh hyö lähtiettih kahtei muamahke, omal hevozel, Arhangelin alovehel. Elettih vahnois vagonois, kunne oldih azetetut läbi lämbijät päččizet. Oli nälgy. Kodih järilleh tulduu brihačču loppi suomen školan viizi kluassua – nelli omas kyläs Palalahtel da viijenden Kolatselläl.
F’odor Vasiljevič nuorennu ruadoi Priäžäs srojus, sit penziessäh Vieljärven sovhouzas šouferinnu da traktoristannu. Perehtyi, ga vahnate jäi yksinäh elämäh fatierah. Bunukat pietäh silmäl. Mies sanou: “Suvaičen puhtahuttu pertilöis, vie iče kai kabrastan. Tänä kezän meinuan istuokseh pyöräl, nivelet jälles talvie pidäy pehmitellä”.
Ivanovan Anna Petrovnua vieljärveläzet tietäh optimistizennu, ylen pagizijannu da hyväntahtojannu naizennu. Hänel on yheksäkymmen kolme vuottu igiä. Talvel joga päiviä naine syöy jiädelön – nenga häi vastustau vilustustu. “Syön ehki kylläl magiedu kerran lapsennu ei puuttunuh sidä!”
Anna Petrovna rodivui da kazvoi Varloih. Voinan aigah kylä jäi suomelazien ual, štuabu oli Pannilas. Kyläläzii ajettih evakuatsieh, ga dorogal suomelazet kiänytettih järilleh kodih. Mustelou sen, što pahoi ei pietty. Školan opastajat oldih kovat, viččua lapsil puutui. Tavoitettih opastua suomen kirjah. Ezmäi Anni kačoi kois nuorembii vellie da sizärdy, sit muamo työndi školah. Voinan loppiettuu da suomelazien lähtiettyy händy yhtes toizien lapsien uvvessah pandih opastumah ezmäzeh kluassah.
Tytön opastustazo jäi kaikkiedah nelli kluassua. Silloi virrallizennu opastuskielienny Karjalas jatkoi oli suomi. Kaheksatostuvuodizenny neidine tuli ruadoh Vieljärveh. Ven’akse sanua ei maltanuh, vai karjala da suomi.
Suomelazet meile, lapsile, ei annettu vesseliä pidiä, voinuhäi matkai. A meil himoitti. Juoksimmo soitonke kyläspäi loitomba, sie bauhaimmo kylläl. Vie mustan: suomelazet meidy n’amul gostitettih. A voinan jälles kui jygei oli. Muamo työndeli minuu Vieljärveh leibykartočkoil. Ga myö emmo leivänny ottanuh, jauhonnu kyzyimmö. Sit tuoduloih jauholoih segai panimmo pilajauhuo da midä kažuugi, votgi pastoimmo.
Anna Petrovna talvel eläy neveskänke, ga kezikse pyrgivyy omah kodih. Diivehes sidä kui sai eliä moizih igissäh, rovus pitkyigähizii enne ei olluh nikedä. Kiittäy Jumalua sit, ku andau pyzyö jallal da pidäy omal piäl. Piädy häi ruatuttau. Inehmine joga päiviä yksinäh kižuau nardat-stolakižah da kaksin čuassun lekkuu pihal, talvel pidävyy potkuris da kezil kahten keppozen vuoh. Hyväl mielel mustelou ruandua sroikantoras, maido- da lihapunktois, lehmien lypsäjänny. Anna Petrovnan silmät läpetetäh hyviä mieldy joga pagizendukerral.
Popovan Jelizaveta F`odorovna varustuu pidämäh omii kaheksakymmenviizivuodehizii heršahtunnuzennu da vesselänny. Häi varusti pitkän gostien luvettelon – piäl nelliäkymmen hengie da kai vai oma pereh, kudai on ylen suuri.
Voinan vuozii tyttöine eli Anuksen čupul, Mačarves. Suomelazien kyläh tulduu hänel oli kolme vuottu. Hyvin mustau pitkän sillan joves poikki, kudaman suomelazet lähtijes räjähtettih, a sit meijän saldatat jo kohendettih. Vallatoi aigu kesti pari čuassuu. Liza muamahke da toizien lapsienke mendih peittoh tahnuoh, ei tietty kedä vuottua da kenen ual puututah. Oli hirvei, ammundu pöllätti. Eigo suomelazet, eigo sovetskoit saldatat kodiloi poltettu – se oli suurin varavo jiähä koittah. Kyläs oli äijy leskie da lastu, ruavastu miesty nikedä ei olluh. Lizan tuattuo otettih frontale vuvvel 1941, muamo jäi mahanke tyttölapseh. Kolmen kuun peräs tuatto oli jo tapettu Leningruadan agjoil.
Voinan aigah perehes oli oma lehmy, suomelazet sidä ei otettu. Lapsil oli oma maido. Hyö kerättih bretkoidu (käbyy), sit buabo haudoi net päčis da bretkois keitettih maidokuaššua. Suomelazet anneltih kyläläzile kuivan paikan, sie Liizan mustamua oli magiedu zuuharistu.
Voinan jälles ezmäine vuozi oli kaikis jygejin. Jelizaveta F’odorovna sanelou, ku lapset iče pilattih koivuu da tuodih buabale pilajauhuo. Buabo ližäili taiginah, ka moine leiby rikoi vačan. Jelizaveta F`odorovna hyvin mustau suomelastu Helmie, hänen ristimuamuadah. Häi ruadoi školas opastajannu.
Helmil omua lastu ei olluh. Häi suvaičči kaikkii lapsii Mačarves, ruavon jälles kai aijat vietti heijänke pihal, kačoi. Sit ruadoh varustui yölöil.
— Mustan kaksi čomua heltupluat`t`astu, hänen ommeltuu. Konzu suomelazil pidi lähtie, Helmi ylen äijäl prižmi muamua andua minun hänelleh keräl Suomeh, muga häi minuu suvaičči. Sanoi, teil vie kolme jiäy, anna minule Liisan. Muamo minuu pani peittoh soimeh, muga minä tänne jäin.
Popovat eletäh Vieljärvel vuvves 1973 algajen. Valentin-ukonke tuldih tänne Mačarvespäi. Ukko jo kuoli, Jelizaveta F`odorovna eläy yksinäh, ga omat kävväh joga päiviä. Aigua menettäy käziruadoloil, lugiendal da paginoil telefonači.
Kai kolme zuakkunua ollah rouno tavallizet, äijien voinulapsien jyttyzet. Ga on ellendettävy se, ku nämmä ollah jälgimäine polvi rahvastu, ket elettih suurdu muailman voinua. Rauhuon, tervehyön hyväkse.
