Iäniarhiival – 70 vuottu: rahvahan iändy tallendukseh
Karjalan tiedokeskuksen Kielen, literatuuran da histourien instituutan iäniarhiival tänä vuon täydyy 70 vuottu. Nygöi se on Ven’an Luodehalovehen kuulužin arhiivu, kuduas säilyy enämbi 4 000 čuasuu eriluadustu ainehistuo.
Iäniarhiivas on ruokos materjualua ven’an, karjalan, vepsän, saamelazien, inkerin da inkeroizen kielil. Läs puolet ollah iänitykset karjalan kielen eri murdehil, toizel sijal ollah ven’ankielizet materjualat. Vepsäläzii, inkeroizii da inkeriläzii iänityksii on läs 400 kasseettua jogahistu, saamelazii — läs 170 kasseettua.
Arhiival on pitky histourii. Vuvvennu 1956 Nevvostoliiton Tiedoakadeemien Karjalan ozaston prezidiuman piätöksen mugah oli perustettu iänitysruadoperti, sie sil aigua oli ruadamas vaiku kaksi hengie. Ezmäzenny johtajannu oli Moskovan valdivollizen konservatourien loppenuh Svetlana Nikolajevna Kondratjeva.
Karjalah tulduu da muuzikonnu olles häi iče rubei täytty vägie keriämäh pajoperindyö Pomoroin alovehel, sen ližäkse häi avvutti pomoroin horal, pidi harjaituksii pajattajienke. Häi pidi yhteisruaduo myös Kantele-ansamblin, Petrovskoin horanke da Petroskoin eri teatroinke. Svetlana Nikolajevna mielihyväl andoi iäniarhiivas olijua ainehistuo eri joukkoloile da tiedomiehile, tahtoi, ku materjualua käytettäs eri alan spetsialistat. Myös häi yhtes Terttu Kosken kel kirjutti magnitofonale livvinkarjalazii eepillizii runoloi, itkuvirzilöi, pajoloi da častuškoi Vieljärvel da Kolatsellän kylis. Omas ruavos häi puaksuh pagizi Karjalan ruadivo- da tv-ohjelmis. Kerättyy ainehistuo häi painoi Karjalaine rahvahalline pajo - kniigah, kudai nägi päivänvalgien Moskovas vuvvennu 1977.
Tänäpäi iäniarhiivan fondas materjualat säilytäh grammplastinkoil, magnitofonupl’onkoil, konpakt-kasseetoil, mini-CD-diskoil, CD-diskoil, DVD-diskoil da nygöi vie sähközes muvvos. On pieni videofondugi, kuduah kuulutah Karjalan, Arhangelin da Voulogdan alovehilpäi luajitut lyhyöt fil’mat. Ei-ammatillizet fil’mat ezitetäh ven’alastu, karjalastu, vepsälästy da saamelastu perindollisty kul’tuurua nenga, kui sidä nähtih tutkijat kylis.
Ezmäzet iänitykset tiedomiehet luajittih ihan Instituutan seinis, se oli vie 1930-luvun lopus. Tutkijat omas ruavos käytettih vahnoi rengeenupl’onkoi, niis luajittih grammplastinkoi da fonografan avul kirjutettih tundiettuloin runonpajattajien, biliinoin- da suarnoinsanelijoin iändy. Muga Natalja Levi, Viktor Jevsejev, Nikolai Bogdanov, Ksenija Belova, Jurii Zaritskii säilytettih tulijoile sugupolvile meijän omaluadustu da rikastu rahvahanperindyö. Suuri vuitti plastinkois (niidy arhiivas nygöi on 139 palua) on säilynyh meijän päivissäh da tänäpäi myö voimmo kuulta, kui ennevahnas pajatettih meijän nerokkahat ezi-ižät: Matvei Korgujev, Anastasija Nikoforova, Timofei Turujev, Anastasija Vatčijeva, Marija Mihejeva da muut. Tänäpäi kaikin voijah tuttavuo ainavoluaduzih iänityksih eriže olijan saitan vuoh illh.ru/GP/.
Ižänmuallizen voinan jälles tutkijoil algavui uuzi aigukauzi rahvahanrunohuon da kielimaterjualan keriämizes da tutkimizes. Tiedomiehile abuh tuli uuzi tehniekku — suuret pl’onkumagnitofonat, kuduat ylen äijäl avvutettih ainehiston kirjuttamizes. Vägisuuren čamodananke (sanottih, ku net painettih läs 20 kiluo) folkloristat da kielentutkijat Viktor Jevsejev, Jurii Zaritskii, Aleksandra Razumova, Nikolai Bogdanov, Marija Zaitseva da muut kuun aloh kezil ajeltih Karjalua myöte eččimäs uuttu ainehistuo kui karjalan, mugagi vepsän kielel. Ruadomatkoi piettih myös Voulogdan da Leningruadan alovehil.
Myöhembäh Instituuttah tuldih ruadamah spetsialistat, kudualoi kiinnosti oma inkeriläine kul’tuuru. Nenga vuvves 1960 algajen Bertta Porro (Laidinen), Eino Kiuru, Elina Kylmäsuu (Kempinen) äijän kerdua käydih Leningruadan alovehele inkeroizien da inkeriläzien kylih. Inkerilästy pagizutettih myös Petroskoil, Čalnas, Säpsäs da Matrosan kylis. Sih ruadoh yhtyttih Toivo Väizinen, Unelma Konkka, Nina Lavonen, Elina Timonen.
Siirin vuitti karjalazis iänityksis on pandu tallele ihan mennyön vuozisuan toizel puoliškol, ristin-rästin ajeltih karjalazii kylii myöte Unelma Konkka, Raisa Pemšujeva, Nina Lavonen, Aleksandra Stepanova. Ihan heijän merkičyksellizien ruadomatkoin tuloksien hyvyös tänäpäi myö tiijämmö karjalazii suarnoi, itkuvizilöi, joiguloi, ballaadoi, arbaituksii, Kindahan mužikoin zuakkunoi, da äijän midä muudu. Nina Lavonen valmisti myös kniigan Kiestinkin kylän perindös, Aleksandra Stepanova — Tunguon karjalazien perindös. Hyö “tuttavutettih” meidy nerokkahih ristittyzih, nenga Aleksandra Stepanova Seesjärven Karjalan Mändysellän kyläh kävves tuttavui Praskovja Saveljevah. Monien vuozien aigua tutkii kirjutti magnitofonale hänespäi ylen äijän materjualua, enimytten itkuvirziperindyö.
Iäniarhiivas on oma saamelaine fondu, kuduan alguhpanijannu oli Georgii Kert. Ezmäzen kerran häi kävyi Murmanskan saamelazien luo vuvvennu 1956 da kielimaterjualan ližäkse pani tallele omaluaduzii moaines-suarnoi, luvvt- da lavl-pajoloi, myös erilazii kerdomuksii saamelazien eländytavois. Myöhembäh 1970-luvul Kertan abuniekakse tuli Pekka Zaikov, kudai pagizutti babinskoin paginluavun maltajii.
Kielentutkijoin joukos pidäy vie mainita Vladimir R’agojevan nimi, kudai kirjutti Tihvinän karjalazien, Pyhärven lyydiläzien dai liygiläzien materjualua. Myös Aleksandra Punžinan iänityksien avul otti allun da kazvoi tverinkarjalazien iäniarhiivan kollektsii. Vepsäläzien fondu suureni myös kielentutkijoin avul, Nina Zaitseva da Ol’ga Žukova pagizutettih vepsälazii Karjalas, Voulogdan alovehel da myös loittozes Siberis.
Oman vuitin iäniarhiivan kehittämizeh pandih Instituutan etnografat: Jugo Suurhasko, Konstantin Loginov, Zinaida Strogal’ščikova, Aleksi Konkka da muut, hyö pandih tallele kerdomuksii karjalazien, vepsäläzien da ven’alazien erilazis tavois da pruazniekois.
Mennyön vuozisuan toine puoli oli vie moine aigu, konzu rahvas hyvin paistih omal muamankielel da mustettih omua rahvahanrunohuttu. Silloi oli vaiku yksi ongelmu — pl’onkua oli vähättävy, sidä pidi siästiä. Sendäh tutkijat puaksuh sammuteltih magnitofonua da pahakse mielekse ei kai paginat puututtu pl’onkale.
Nygöi myögi läs joga vuottu kiirehtämmö kylih karjalazien da vepsäläzien eččoh. Meil keral ollah pienet kormanis kannettavat diktofonat, kudamih syndyy äijy čuassuu paginua, olis vai kenen kel paista.
A mostu rahvastu löydyy ainos, sendäh joga keziä folkloristat L’udmila Ivanova, Valentina Mironova, Marija Kundozerova, etnografat Aleksi Konkka, Julija Litvin, Sergei Minvalejev, kielentutkijat Irma Mullonen, Irina Novak, Jekaterina Zaharova, Svetlana Nagurnaja, Aleksandra Rodionova, Natalja Pellinen mielihyväl jatketah ruaduo da tuvvah uuttu ainehistuo arhiivah.
Tänäpäi suuri vuitti arhiivan grammplastinkua, magnitofonupl’onkua, konpakt-kasseettua, mini-CD-, CD- da DVD -diskua säilytäh kui rauduškuapois, mugagi kompjuuteras sähköizes muvvos. Sähkösty muoduo on kebjiembi käyttiä dai löydiä pättäviä ainehistuo.
Tutkijoih da kävyjöih niškoi kai arhiivan luvettelot nygöi ollah sähközes muvvos. Kuda-midä voibi eččie sähközes katalougas. Uuttu tieduo katalougah spetsialistat pannah joga päiviä iäniarhiivan saitale phonogr.krc.karelia.ru.
Iäniarhiivan materjualoi käytetäh eri aloin tiedomiehet omis tutkimuksis, net ollah tiijollizien kogomuksien da sanakniigoin pohjannu. VepKar-korpusan Audiokartan käyttäjät myös voijah kuunnella ainavoluaduzii iänityksii adresil dictorpus.krc.karelia.ru/ru/corpus/audiotext/map.
Kielen, literatuuran da histourien instituutan Iäniarhiivan fondu on uarreh, jogahizel on mahto ičel avata se.
