Virujan kiven uale ni vezi ei piäze
Oma Mua -lehten ruado oli allus algajen kiini tiedoalan ruadajis. Toimittajat mielihyväl suadih toimitukseh uuzii sanakniigoi, paikannimilöin luvetteluloi, folklourumaterjualoi da tostu karjalan rahvastu da kieldy koskijua ainehistuo.
Ven’an tiedoakadeemien Karjalan tiedokeskuksen Kielen, literatuuran da histourien instituutan ruadajat jo 35 vuottu ollah kiindielöis yhtevyksis Oma Mua -lehten toimituksenke. Tiedoalan ruadajat nikonzu ei kieldävytä avvuttamizes, mielihyväl mennäh paginale, iče kirjutetah lehteh, kannatetah “Periodikan” lehtilöi da žurnualoi tiluamalgi.
Karjalan kielen lyydin piämurrehtu pagizijoin hädiä “Oma Mua” painau materjualoi enimytten livvikse da vienankarjalakse, toiči tverinkarjalakse da harvah lyydikse. Lyydikse tänäpäi lehteh kirjuttau vai yksi lugii — Aleksandra Rodionova, lugijat händy tietäh Paušin Šan’uu -peittonimel.
Aleksandra Rodionova on filolougien tiijon kandiduattu, Kielen, literatuuran da histourien instituutan kieliozaston ruadai. Lingvistu tutkiu karjalan kielen lyydin piämurrehtu, tänäpäi on luadimas online-kiändäjiä da VepKar-kielikorpussua, alalleh yhtyy kaikenmoizih projektoih karjalan kielen hyväkse. Aleksandra rodivui Priäžän kyläh, ylbeilöy omua muamankieldy da omamualazii rahvahii.
Ruadoh mennes Aleksandra Pavlovna yhtel tiedy čökeldyy “Oman Muan” toimitukseh ottamah veresty lehtie. Ainos hyväs mieles da kiirehissäh: “Minä lähten ruadomatkah da jällespäi kirjutan lehteh!”
Tiijonpäiviä vaste pagizutammo Aleksandra Rodionovua hänen eloksen eri puolis.
Aleksandra, sinä tutkit lyydin piämurrehtu. Midä sinuu miellyttäy sinun ruavos, da midä et suvaiče ruadua?
— Lyydin piäpaginluadud olen tutkinu d’o enamb 12 vuotte, sil aigal olen d’o kird’utanu äi artikkelid, sanelin äi dokladad konferencijoiš. Tutkijan ruado on rouno gu luadijan ruado, indota daigi himota ed kird’uta nimidä. Voin sanoda, gu omas ruados minud mieldyttäy kai. Minud mieldyttäy keradomatkad: keradomatkoin aigal olen d’o ehtiny kävydä Kard’alan monis čomis kohtis Anuksen, Kompohd’an, Priäžän, Änižen piirilöis. Mugažo mieldyttäy ruadomatkad eri lidnoih, kävyin Udmurtijah, Mari El -tazavaldah, Mordovijah, olin Tverin alovehel, Piiteris, Moskovas, sežo kävyin eri mualoih: Suomeh, Ungarih, Viroh, Latvijah. En voi sanoda, midä en suvaiče, gu ruado on mielte myö, suvaičed sidä, a gu ei — ei pida sid täs alas ruata.
Midä pidäy luadie enzivuoroh, ku karjalan kieli eläs?
— Olin monis kohtis, i nägen, kui pagižijoin miär hubenou vuodes vuodeh, vahnembi polvi, ken pagiži muamankielel lapsenaigaspiäi, hävidäy. Sendäh pidäy, gu lapsed voidaiš lugeda kard’alan kielte d’o päivkodiš, sid lugeda kard’alan kielte školas, i midä enämb urokad oldaiš nedälis, sidä oliš paremb. Oliš hyvä, gu kard’lankieližed TV-ohjelmad ozutetaiš televizoras d’oga päiväd, a lapsile ožutetaiš kard’alankieližed piirdofil’mid. Oliš hyvä, gu Kardalas painetaiš enämb kird’ad kard’alan kielel. Uneksingo minä nygyy? No enzivuoroh, meile, kard’alaižile pidäy el’getä, gu kai rippuu vaigu meis. Gu opastamme omid lapsid kielih, sid kieli rubedau elämäh.
Ku sinul tulis muuttua ammatti, kenenny sinä olizit da kusbo ruadazit?
— Lapsen oldes tahtoižin olda žiivatandohturan libo lapsenkazvattajan, no školas elgendin, gu tahton opastuda kieleh. En tieda, olišgo tulnu minus hyvä žiivatandohtur, no žiivatoid minä nygyygi armastan, armastangi lapsid, kui hyvä lapsenkazvattai. No nygyy en tahto muuttuda omad professijad. Olen ken olen. Ka tahtoižin tošti olda lehtimiehen.
Midä sinä suvaičet ruadua lomal?
— Loman aigal suvaičen kävydä meččäh, gribah libo mard’ah, suvaičen
kylbedä d’oges libo d’ärves, kezäloman ailgal suvaičen olda kyläs, gu loma kyläs — on minun mieles paras!
Ku sinul olis aigumašin, mittumah vuodeh piäzizit da midä ruadazit?
— Himoittau piästä Puškinan da Lermontovan aigah. En voi selgittada, mikš, no tahtoižin vaigu päivän eläda tuol aigkaudel: nähtä ilmi da kuundelta kuulužid runonikoid, piästä bualule, gu kargaita mazurkad. Minun mieles se oli kaikis romantilline aigkauzi. Muga kniigoiš on kird’utettu!
Sanele oman rovun karjalazis.
— Minun rodus oldah ahkerad ristityd: buaboi kaiken igan ruadoi bol’ničas, lapsensuandanozastos, Priäžäs ylen äijäl arvostettih hähte. Buaboi oli ylen rahmannuoi. Mamoi ainoz muštelou, gu meiden vahnas kodis d’oga pyhäpäin stolal oldih päčis paštetud piiragad da vie stolal seižoi savmar, i tiettav meile tuldih gost’ad čuajule. Ende buaboi, a nygyy muamoi daigi minä armastamme kävydä meččäh. Mamoi saneli, gu 29. elokuud vuodel 1949 (muamon rodindpäive) aigoiš huondeksel, buaboi mäni buolah meččäh, d’ärven toižeh randah venehel, yksin! Keräži täyden komšan buolad, i soudi tagaze. Tuli bol’niččah komšanke, kai valmišti lapsen suandah nähte, daigi sai sil ehtäl minun mamoin. Voin sanoda, gu nygyygi mamoi suvaiččou buolad. Moine oli minun baboi Aleksandra Pavlovna Rodionova.
Sano sananpolvet, kudamat sinun mieles ollah parahat.
Puaksuh minä lugen Priäžän lyydiläižed sananpolved -kniigad, siga olen d’o opastunu monih kard’alan rahvahan viizavuzih. Olen sidä mielte, gu meiden kard’alaižed ezi-izad tiettih paremb meid, kui pidäy elädä. Sentäh meile on tärged opastuda heilpiäi. Minun armahimbad viizavuded oldah “Keitä, kuni kiehuu” da ”Midä suurembi d’ogi, sidä hillembi matkuau, midä mielevembi ristitty, sidä hillembi pagizou”.
Kus on paras kohtu Karjalas?
— ”Muailmu on suuri, a toko lämmiä čuppustu on vähä”. Tiettav, gu kaikis paras on rodindkoht, oma kodoilu Priäžä. Minä suvaičen omad piened kodimuad!
Midä sinä nevvozit karjalan kielen alan ruadajile?
— ”Virujan kiven uale ni vezi ei piäze”. Meile pidäy nygyy ruata ahkerasti, gu vard’oita, midä suaimme ezi-ižoil i sid andada meiden tiedod dälgeläižile.
