Peččerin setolaiset: mitä jiäy meijän jälkeh?
Seto on pieni rahvaš, kumpani ammusista ajoista eläy Venäjän ta Viron rajalla. Jotta kuunnella seton kieltä, mie läksin Peččerin piirih (Pskovin alovehella) ta kävin Saagorja-kyläššä (venäjäkši – Mitkovitskoje Zagor’je).
Šanellah, jotta ennein täššä kyläššä eli vain setolaisie. Huolimatta šiitä, jotta piirissä oli niise venäläisie, latvialaisie ta virolaisie, šekaperehie oli vähän. Melkein kaikilla pelloilla, nurmilla ta toisilla paikoilla kylän ympärillä oli setolaisie nimijä: Tammiurg, Valgakivi, Pedäjätie, Pujaraštik, Tserkmägi ta toiset.
Rahvašta Saagorjašša oli niin äijän, jotta muata ei riittän kaikilla. XX vuosišuan alušša, parempua elämyä eččiessä kylän muutomat eläjät äšen piätettih šiirtyö Sipirih, Krasnojarskin alovehella, missä oli peruššettu kakši setolaista kylyä.
Šuuri hätä tuli Saagorjah vuottamatta. Vuotena 1918 Viro ilmotti omua suverenitettie ta rupesi šotimah Venäjyä vaštah. Tappelujen aikana kylä oli poltettu tuhkakši, vain yksi talo jäi šeisomah koškomattomana. Kylän eläjä Vera Nurmitalo kertou:
— Tämä on Metkovka-joki. Šielä on rotko. Kylä šeiso niin, jotta roton reunoissa šeisottih kaikki rakennukšet. A katot oltih olkiset ennein — toisie ei tiijetty. Nu vot ruvettih ampumah ta panoš ošasi taloh - kivirakennukšeh, missä oli keräyvytty ihmiset, jotta peittäytyö šovašta, pulikoista. Katto šytty. A ovi avautu šiämeh. Aijaš kirposi ovella, ta kaikki palettih. Omahisie ei ollun šielä, hot oli täjin šukulaisie. Näin ni šytty koko kylä ta palo. Jäi vain tämä talo, kumpani i nytki šeisou. Šanotah, jotta šen ukko oli oikein jumalankumartelija.
Šiitä Viron hallituš anto kyläläisillä puutavarua, vaikka kielti rakentamašta kylyä uuvveštah vain käški elyä huutorilla. Šilloinki kaikki setolaiset otettih virolaiset šukunimet. Niitä šai valita luvettelošta tahi kekšie iče. Lapšet ruvettih käymäh vironkielisih koululoih. Kirikön palvelukšet oli kiännetty virokši niise.
No elämä Virošša ei ollun pitkä. Vuotena 1944 Peččeri ta koko piiri tuaš mäntih Venäjän omissukšeh. Enšin melkein ei mitänä muuttun. No 1950-luvulla ruvettih peruštamah kolhosija. Ne, ket ei tultu kolhosih iče, oli šiirretty Sipirih väkisin. Hävittämiseštä pelaštuokšeh monet mäntih elämäh Peččerih ta toisih kaupunkiloih.
Nykyaikah šuaten Saagorjah jäi vain kakši huutorie. Liivak-huutorilla eläy Vera Jakovlevna Nurmitalo. Kaikki hänen kantatuatot oltih näistä paikoista šyntysin. Muamo tuli Saagorjah miehellä Trõnnõšta päin, a ämmö — Saalesjan puolelta päin. Huutoran rakenti Veran ukko. Hiän valičči tämän paikan, šentäh kun tiälä oli hyvä mua ta äijän hetteitä.
Pereh oli oikein uškoja. Veran tuatto kävi kirikköh Mõla-kyläššä ta Peččerissä. Pruasniekkoina huutorilaiset keräyvyttih hänen luokše moliutumah. Häntä äšen pöläteltih panna kyläštä pois. No onnekši šitä ei šattun.
— Vuotena 1950, — šanelou Vera Jakovlevna, — rahvašta työnnettih Sipirih, Krasnojarskin alovehella. Tiältä monie henkijä vietih pois. No meitä šilloin ei viety. Vuuvven 1953 šulakuušša vielä olis työnnetty. Vain kevätkuun 5. päivänä kuoli Stalin, ta työntämistä ei šattun. Tuatto tahottih šiirtyä Sipirih. Enšiksi hiän ei tullun kolhosih. Toisekši, vaikeina aikoina ihmiset kiännettih Jumalan puoleh ta meilä tultih moliutumah. Kun tuli šuovatan ilta, ni lattiet oli pešty, ta koko kylä keräyty tänne — luvettih kirikön palveluškirjat ta laulettih viršie. Ihmiset tultih koko piiristä päin — Korodissašta, Sennošta, Barabanovošta.
Vera Nurmitalo on paissun setokši lapšuošta. Hiän kävi vironkieliseh kouluh, jatko opaštuo Virošša, šiitä myöšty kotih, ruato sovhosissa, a 1990-luvulla tuli Setolaisien šeuran johtoh.
Naini ymmärtäy, jotta hänen kieli voi kuolla kohta. Hänellä himmottais luatie seton kielen šanakirjua ta jättyä šitä tulijilla polvikunnilla:
— Konša lienöy mie kirjutan šanakirjan, — huaveilou Vera Jakovlevna, — vot tahon painua šitä ta kuitenki jättyä tänne, Peččerin piirih, jotta še jäis miun jälkeh.
